تنظیم روابط صحیح در بدهکاری ها (بر اساس قرآن)

آیین نامه و دستورعمل صحیح در هنگام بدهکاری  از سلسه مباحث اقتصاد در قرآن 

بحث حاضر مبتنی بر آیات 282 و 283 سوره بقره می باشد. قصد داریم درخصوص بدهکاری (دین) مباحثی را از قرآن طرح کنیم

 يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ إِذَا تَدَايَنتُم بِدَيْنٍ إِلىَ أَجَلٍ مُّسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَ لْيَكْتُب بَّيْنَكُمْ كَاتِبُ بِالْعَدْلِ وَ لَا يَأْبَ كاَتِبٌ أَن يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَ لْيُمْلِلِ الَّذِى عَلَيْهِ الْحَقُّ وَ لْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَ لَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيًْا فَإِن كاَنَ الَّذِى عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَن يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَ اسْتَشهِْدُواْ شهَِيدَيْنِ مِن رِّجَالِكُمْ فَإِن لَّمْ يَكُونَا رَجُلَينْ‏ِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتَانِ مِمَّن تَرْضَوْنَ مِنَ الشهَُّدَاءِ أَن تَضِلَّ إِحْدَئهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَئهُمَا الْأُخْرَى‏ وَ لَا يَأْبَ الشهَُّدَاءُ إِذَا مَا دُعُواْ وَ لَا تَسَْمُواْ أَن تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلىَ أَجَلِهِ ذَالِكُمْ أَقْسَطُ عِندَ اللَّهِ وَ أَقْوَمُ لِلشهََّادَةِ وَ أَدْنىَ أَلَّا تَرْتَابُواْ إِلَّا أَن تَكُونَ تِجَرَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكمُ‏ْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا وَ أَشْهِدُواْ إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَ لَا يُضَارَّ كاَتِبٌ وَ لَا شَهِيدٌ وَ إِن تَفْعَلُواْ فَإِنَّهُ فُسُوقُ بِكُمْ وَ اتَّقُواْ اللَّهَ وَ يُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَ اللَّهُ بِكُلّ‏ِ شىَ‏ْءٍ عَلِيمٌ(282) وَ إِن كُنتُمْ عَلىَ‏ سَفَرٍ وَ لَمْ تَجِدُواْ كاَتِبًا فَرِهَانٌ مَّقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُم بَعْضًا فَلْيُؤَدِّ الَّذِى اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ وَ لْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَ لَا تَكْتُمُواْ الشَّهَدَةَ وَ مَن يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ ءَاثِمٌ قَلْبُهُ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ(283)

 

اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! هنگامى كه بدهى مدّت‏دارى (به خاطر وام يا داد و ستد) به يكديگر پيدا كنيد، آن را بنويسيد! و بايد نويسنده‏اى از روى عدالت، (سند را) در ميان شما بنويسد! و كسى كه قدرت بر نويسندگى دارد، نبايد از نوشتن- همان طور كه خدا به او تعليم داده- خوددارى كند! پس بايد بنويسد، و آن كس كه حق بر عهده اوست، بايد املا كند، و از خدا كه پروردگار اوست بپرهيزد، و چيزى را فروگذار ننمايد! و اگر كسى كه حق بر ذمه اوست، سفيه (يا از نظر عقل) ضعيف (و مجنون) است، يا (به خاطر لال بودن،) توانايى بر املا كردن ندارد، بايد ولىّ او (به جاى او،) با رعايت عدالت، املا كند! و دو نفر از مردان (عادل) خود را (بر اين حقّ) شاهد بگيريد! و اگر دو مرد نبودند، يك مرد و دو زن، از كسانى كه مورد رضايت و اطمينان شما هستند، انتخاب كنيد! (و اين دو زن، بايد با هم شاهد قرار گيرند،) تا اگر يكى انحرافى يافت، ديگرى به او يادآورى كند. و شهود نبايد به هنگامى كه آنها را (براى شهادت) دعوت مى‏كنند، خوددارى نمايند! و از نوشتن (بدهىِ خود،) چه كوچك باشد يا بزرگ، ملول نشويد (هر چه باشد بنويسيد)! اين، در نزد خدا به عدالت نزديكتر، و براى شهادت مستقيم تر، و براى جلوگيرى از ترديد و شك (و نزاع و گفتگو) بهتر مى‏باشد؛ مگر اينكه داد و ستد نقدى باشد كه بين خود، دست به دست مى‏كنيد. در اين صورت، گناهى بر شما نيست كه آن را ننويسيد. ولى هنگامى كه خريد و فروش (نقدى) مى‏كنيد، شاهد بگيريد! و نبايد به نويسنده و شاهد، (به خاطر حقگويى،) زيانى برسد (و تحت فشار قرار گيرند)! و اگر چنين كنيد، از فرمان پروردگار خارج شده‏ايد. از خدا بپرهيزيد! و خداوند به شما تعليم مى‏دهد؛ خداوند به همه چيز داناست. (282)و اگر در سفر بوديد، و نويسنده‏اى نيافتيد، گروگان بگيريد! (گروگانى كه در اختيار طلبكار قرار گيرد.) و اگر به يكديگر اطمينان (كامل) داشته باشيد، (گروگان لازم نيست، و) بايد كسى كه امين شمرده شده (و بدون گروگان، چيزى از ديگرى گرفته)، امانت (و بدهى خود را بموقع) بپردازد؛ و از خدايى كه پروردگار اوست. بپرهيزد! و شهادت را كتمان نكنيد! و هر كس آن را كتمان كند، قلبش گناهكار است. و خداوند، به آنچه انجام مى‏دهيد، داناست. (283)

-------

چه کسانی مخاطب این آیه هستند؟

 آیه خطاب به مومنان است از این رو این آیه برای همه مسلمانان کاربرد دارد.  به ویژه هر کس که چیزی را می فروشد یا خریداری می کند مثل آنکه کاسب و مغازه دارد است. و کسی در دفتر ثبت اسناد کار می کند و یا کارمرد بانک است یا در دفتر مشاور املاک  یا نظیر آن فعالیت و کنید لازم این آیه را به خوبی یاد بگیرد و مطابق آن عمل نماید.

 ---

انواع بدهکاری

مناسب است پیش از ورود به بحث در باره اینکه چگونه یک نفر بدهکار می شود توضیح مختصری داده شود.

 بدهکار شدن یا با اختیاراست یا بدون اختیار 

در حالت اول :  مانند آنکه شخصا قرض می گیرد و یا معامله غیر نقد انجام می دهد . نسیه خرید می کند یعنی کالا را تحویل می گیرد ولی قیمت را می خواهد در آینده پرداخت نماید و یا برعکس ،قیمت کالا را دریافت می کند ولی می خواهد کالا را در آینده به خریدار تحویل دهد

در حالت دوم ممکن است شخص به خاطر آنکه ناخواسته به دیگری آسیب مالی یا جسمی وارد کرده است لازم است خسارت یا دیه را به صاحب حق پرداخت نماید.

به نظر می رسد آیه در مورد حالت اول باشد زیرا که می فر ماید (تداینتم)

 -------

کاتب بر اساس عدالت بنویسد. همچنانکه خداوند به او آموخته است. بنابراین مناسب است کاتب دارای ویژگیهای ذیل باشد

1- به مسایل  شرعی مربوط به ثبت دیون آگاهی داشته باشد. 

2- عادل باشد و اینکه به عدالت بنویسد. زیرا نسبت به شخص فاسق چطور می توان مطمئن شد که به عدالت نوشته است؟!

---

بدهکار املاء می کند و کاتب می نویسد.

کاتب باید مطابق آنچه به او املاء می شود بنویسد و چیزی از آن کم نکند

اگر مدیون سفیه یا ضعیف است  یا نمی تواند املاء کند، ولیّ او این کار را می کند.

ولیّ نیز باید در این کار به عدالت اقدام کند.

علاوه بر کتابت لازم است شاهد نیز گرفته شود( دو مرد یا یک مرد و دو زن)

 

بالا